İPTAL DAVASI – SOYUT NORM DENETİMİ
Farazi Olay 1: Bir milletvekili TBMM başkanlığına bir kanun teklifi vermiş, TBMM Başkanı kanun teklifini ilgili komisyona havale etmeksizin aynı gün 170 milletvekilinin hazır bulunduğu Genel Kurula sunmuş ve Genel Kurulda kanun lehine ve aleyhine birer milletvekiline söz verdikten sonra doğrudan doğruya kanunun tümü üzerinde son oylama yaptırmıştır. Bu son oylamada 150 kabul, 40 ret ve 5 çekimser oy çıkmıştır. Bunun üzerine TBMM Başkanı kanunun kabul edildiğini açıklamış, yayınlanmak üzere Cumhurbaşkanına göndermiştir. Cumhurbaşkanı da, 15 gün içinde kanunu Resmi Gazete’de yayımlamıştır.
Soru 1: Bu kanuna karşı kimler, hangi sürede Anayasa Mahkemesine iptal davası açabilir?
Soru 2: Olaydaki mevcut anayasaya aykırılıkları da değerlendirerek, Anayasa Mahkemesinin kararının ne yönde olabileceğini tartışınız?
Farazi Olay 2: TBMM Genel Kurulunda yabancı ülkelere asker gönderilmesine dair yapılan oylamada 250 kabul, 240 ret ve 15 çekimser oy çıkmıştır. TBMM Başkanı, TBMM’nin yabancı ülkelere asker gönderilmesine karar verildiğini açıklamış ve Resmi Gazetede bu kararı yayımlatmıştır.
Soru 1: Yukarıda verilen karara karşı iptal davası açılabilir mi? Açılırsa kimler, hangi süre içerisinde bu yola başvurabilir?
Soru 2: Anayasa Mahkemesinin kararının ne yönde olabileceğini tartışınız.
Farazi Olay 3: 150 milletvekili tarafından verilen bir anayasa değişikliği teklifi, TBMM Genel Kurulunda usulüne uygun olarak görüşülmüş ve 325 kabul, 100 ret ve 30 çekimser oyla kabul edilmiştir.
Soru 1: Yukarıdaki anayasa değişikliğine karşı kimler, hangi sürede Anayasa Mahkemesine iptal davası açabilirler?
Soru 2: Anayasa Mahkemesinin kararının ne yönde olabileceğini tartışınız?
(Yararlanılan Kaynak: Kemal Gözler; Türk Anayasa Hukuku Pratik Çalışmaları, Ekin Yayınevi, 2010.)
İTİRAZ YOLU – SOMUT NORM DENETİMİ
İlgili Anayasa Mahkemesi Kararları
“… Bir davaya bakmakta olan mahkeme, adlî, askerî ve idarî davalara bakan ve bu davalarda nihaî hüküm vermek suretiyle anlaşmazlıkları çözümleyen her derece mahkemedir…” (E.1964/51, K.1965/3, sayı ve 12.1.1965 tarihli AYM kararı)
“… Bir davaya bakmakta olan mahkeme’ sözlerini, bir davaya bakmakta olan, hakim niteliğinde kişilerden kurulu, yargı yetkisine sahip, taraflar arasındaki uyumazlığın esasını çözümleyen merci şeklinde anlamak, Anayasaya uygun düşer…” (E.1967/15, K.1967/15 sayı ve 30.5.1967 tarihli AYM kararı)
“… İtiraz yoluna başvuran Nevşehir Asliye Ceza Mahkemesi’nin bakmakta olduğu ve görevi kapsamına giren bir dava bulunduğu gibi, iptali istenen yasa kuralı da, o davada uygulanacak kural durumundadır.” (E.1992/21, K.1992/19 sayı ve 17.3.1992 tarihli AYM kararı)
“… Davada uygulanacak yasa (ya da KHK) kuralı, bakılmakta olan davayı yürütmeye, uyuşmazlığı çözmeye, davayı sona erdirmeye veya kararın dayanağını oluşturmaya yarayacak kuraldır...” (E.1996/18, K.1996/12 sayı ve 22.4.1996 tarihli AYM kararı)
“… Uygulanacak yasa (ya da KHK) kuralından amaç, davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz etki yapacak nitelikte bulunan kurallardır…” (E.1996/4, K.1996/39 sayı ve 17.10.1996 tarihli AYM kararı)
“... 1982 Anayasası’nın 152. maddesiyle düzenlenen Anayasaya aykırılığın mahkemelerde öne sürülebilmesinde (...) güdülen amaç, Anayasa Mahkemesi’nin iptal kararlarından yararlanmayı o davanın yalnızca taraflarına inhisar ettirmek değildir. Tam tersine 1961 Anayasası’nın itiraz yolunda Anayasa Mahkemesi’ne tanıdığı iptal kararının olayla sınırlı ve yalnız tarafları bağlayıcı olacağına dair karar verme yetkisi, 1982 Anayasası ile kaldırılmış bulunmaktadır... Nitekim Anayasa Mahkemesi’nin önünde önem kazanan ve incelenmesi gereken husus, o davanın taraflarının bu işlemden yararlanıp yararlanmayacakları değil; kuralların muhakemesi yapılarak, Anayasaya aykırılık varsa, o kural iptal edilmek suretiyle Anayasanın üstünlüğü ve bağlayıcılığı ilkesinin egemen kılınmasıdır... Bu itibarla, dava mahkemelerinde itiraz yoluna başvurma kararı alınarak bu yol işlemeye başladıktan sonra, ne mahkeme ne de taraflar işlemeye başlayan bu düzeni durdurmaya yetkili değildir…” (E.1981/10, K.1983/16 sayı ve 8.12.1983 tarihli AYM kararı)
Soru:
Anayasa Mahkemesi’nin yukarıda alıntılanan kararları ışığında, Uyuşmazlık Mahkemesi’nde, Devlet Denetleme Kurulu’nda, Sayıştay’da, TBMM Adalet Komisyonu’nda,, il ve ilçe seçim kurullarında, tüketici sorunları hakem heyetlerinde “Anayasaya aykırılık itirazında” bulunularak somut norm denetimi işletilebilir mi? Açıklayınız.
Farazi Olay 1:
X sayılı Kanun, 1 Mart 2005 günü Resmi Gazete’de yayınlanmıştır. Cumhurbaşkanı 28 Mayıs 2005 günü söz konusu kanunun iptali istemiyle Anayasa Mahkemesi’ne başvurmuştur. Anayasa Mahkemesi, 1 Nisan 2007 tarihinde başvuruyu reddetmiş ve ret kararı 1 Haziran 2007 tarihinde Resmi Gazete’de yayınlanmıştır. Aynı Kanun 2009 yılında Gemlik Asliye Hukuk Mahkemesi önündeki bir davada uygulanırken davalı tarafından söz konusu kanunun esas bakımından Anayasaya aykırı olduğu itirazında bulunulmuş ve Mahkeme de bu iddiayı ciddi bulmuştur.
Soru: Gemlik Asliye Hukuk Mahkemesi, itiraz yoluyla, yani somut norm denetimi yoluyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir mi? Neden?